Τετάρτη, 14 Ιουνίου 2017

Οι κρυφές αλυσίδες των "δεμένων" οικογενειών

Annie Kurkdjian



Καθημερινά εντυπωσιάζομαι από "λεπτομέρειες" που αποκαλύπτονται από ανθρώπους που βρίσκονται σε ψυχοθεραπεία και που δεν θεωρούσαν σημαντικές για να τις φέρουν νωρίτερα στις συνεδρίες...

Κάποια στιγμή θα έρθουν στον λόγο των ανθρώπων αυτά τα στοιχεία σχεδόν τυχαία... 

Ένα δάνειο που ο πατέρας ή η μητέρα πήραν κάποτε και έβαλε ο/η θεραπευόμενος / η την υπογραφή, μοιραζόμενος/η την ευθύνη χωρίς να δίνει την παραμικρή ωστόσο σημασία ως προς αυτό εκείνη την ώρα, έχοντας κατά νου, ότι στην οικογένεια, αυτά είναι ζητήματα που δεν χρίζουν συζήτησης ή αντίρρησης, πόσο μάλλον άρνησης... 

Ενίοτε ο νεαρός γιος, αλλά και ο γηραιότερος γονιός, μπορεί να βρεθεί συνέταιρος σε μία επιχείρηση ενός άλλου μέλους της οικογένειας. Δεν θα υπήρχε κανένα απολύτως θέμα, αν ένας τέτοιος συνεταιρισμός είχε μία πραγματική υπόσταση κι όχι μόνο τυπική. Όπως και νά'χει είτε πάει καλά η επιχείρηση-στην ευτυχέστερη των περιπτώσεων- είτε όχι, το τυπικό μέλος αντιμετωπίζει προβλήματα σε κάθε βήμα αυτονομίας. Π.χ. σε μία άλλη επαγγελματική δραστηριότητα, φορολογικά ζητήματα κλπ. 

Το τι συμβαίνει με την οικογενειακή περιουσία είναι ένα ζήτημα μεγάλου ψυχοθεραπευτικού ενδιαφέροντος. Μπορούμε να καταλάβουμε πολλά για την οικογενειακή δυναμική και την σχέση των μελών αλλά και τις προθέσεις των κληροδοτών.

Ας πούμε θα δούμε περιουσίες εξ'αδιαιρέτου που καταλήγουν σε αχρηστία ακριβώς γιατί η επιθυμία των κληροδοτών ήταν να είναι "δεμένα" τα αδέρφια -συνήθως- που το κληρονομούν. Η ασυνεννοησία σε αυτές τις περιπτώσεις, δεν είναι απαραίτητο να προκύπτει από δυσλειτουργική επικοινωνία μεταξύ των κληρονόμων, αλλά μπορεί να σχετίζεται με διαφορετικές ανάγκες, επιθυμίες, την οικονομική κατάσταση κλπ. 

Νομικά ζητήματα παρεμβαίνουν και καθορίζουν σχέσεις μέσα στις οικογένειες και δεν πρέπει να τα ξεχνάμε οι ψυχοθεραπευτές βγάζοντας εύκολα συμπεράσματα. Ένα τέτοιο παράδειγμα μπορεί να είναι όταν ο γονιός κρατά την επικαρπία της περιουσίας ενώ δίνει την κυριότητα στο παιδί του. Αν για παράδειγμα ο φόρος κληρονομιάς είναι δυσανάλογα μεγάλος στη μία περίπτωση, τότε θα πρέπει να ληφθεί υπόψη. Παρόλα αυτά, διαπιστώνουμε ότι συνήθως υπάρχει μία τάση ελέγχου της περιουσίας από αυτόν που δεν αφήνει την επικαρπία μαζί με την κυριότητα. 

Δεν θα ξεχάσω το δέσιμο που έχει μία γυναίκα με τον οικογενειακό τάφο της οικογένειας στον οποίο βρίσκεται ο άντρας της, πεθαμένος πάνω από δεκαετία. Τα παιδιά της υποχρέωναν σχεδόν την γυναίκα αυτή που πάλαιψε χρόνια να συνέλθει από το πένθος της, να πηγαίνει σε εβδομαδιαία βάση στο κοιμητήριο για να φροντίζει τον τάφο "για να μην λέει κάτι αρνητικό ο κόσμος"... 

Σύζυγος που εργάζεται σε εργασία συζύγου δεν είναι σπάνιο φαινόμενο. Σημαίνει αύξηση του οικογενειακού εισοδήματος συνήθως και δεν είναι απαραίτητα δυσλειτουργικό, ωστόσο για να λειτουργήσει θα πρέπει να είναι καλά οριοθετημένο ώστε να μην πλήττεται ο αυτοσεβασμός κανενός-κάτι εξαιρετικά σπάνιο!

Το παιδί που προορίζεται για την οικογενειακή επιχείρηση, αδιαφορώντας για το τι εκείνο θέλει είναι ένα σοβαρό ακανθώδες ζήτημα, ιδιαίτερα όταν η οικογενειακή επιχείρηση είναι κερδοφόρα. Πόσο κουράγιο χρειάζεται ο νέος για να βρει την θέση του μέσα σε μία τέτοια κατάσταση.... Πόσο δύσκολο είναι για τον γονιό να αποδεχθεί την ετερότητα του παιδιού του και μία ενδεχόμενη άρνηση του για συνέχεια της επιχείρησης...  

Μία περίπτωση κραυγαλέα που δεν πιστεύω ότι βρίσκουμε παράδειγμά της σε άλλες χώρες αποτελούσε το επίδομα άγαμης θυγατέρας, το οποίο καταργήθηκε μόλις φέτος. Αυτό το επίδομα το έπαιρνε η κόρη στρατιωτικών εφόσον δεν εργαζόταν και δεν είχε παντρευτεί! Φανταστείτε ότι πριν λίγα χρόνια αυτό το επίδομα άγγιζε τα 800 ευρώ τον μήνα κι ότι για να προχωρήσει μία τέτοια γυναίκα σε μία έναρξη εργασίας ή έναν γάμο θα έπρεπε να πάρει την σθεναρή απόφαση να γυρίσει την πλάτη σε αυτά τα χρήματα... 

Οι περιπτώσεις αυτές είναι πολλές και δεν σχετίζονται μόνο με την δυσλειτουργία της οικογένειας, αλλά με την δυσλειτουργία του κράτους στο πως χειρίζεται τους πολίτες μέσα από τους θεσμούς του, στην προκείμενη περίπτωση, μέσα από την οικογένεια.

Η ελευθερία θα έπρεπε να είναι πρόταγμα όχι μόνο των ίδιων των ατόμων για τους εαυτούς τους, αλλά και των μελών της οποιαδήποτε σχέσης για τα άλλα μέλη της σχέσης (είτε πρόκειται για ζευγάρια, είτε πρόκειται για οικογένειες). 

Πολλοί πιστεύουν ότι οι δεσμοί οικογενειακής εξάρτησης είναι αυτοί που κρατούν κοντά τα μέλη της οικογένειας και ότι έτσι μπορούν να αισθάνονται μεγαλύτερη ασφάλεια. Στην πραγματικότητα, δεν υπάρχει καμία ασφάλεια αν αυτό το "μαζί" δεν αποτελεί μία ελεύθερη επιλογή κι όχι καταναγκασμός. 

Σε μία οικογένεια "δεμένη", με τον τρόπο που αναφέρουμε πιο πάνω, πράγματι τα μέλη είναι εξαρτημένα μεταξύ τους. Ωστόσο οι συγκρούσεις, οι διαμάχες και η εχθρότητα δεν είναι σπάνια φαινόμενα. 

Όταν η οικογένεια σέβεται και προάγει την αυτονομία των μελών της, τότε οι σχέσεις είναι πολύ καλύτερες. Στις οικογένειες φυσικά βοηθά ο ένας τον άλλον όταν το χρειάζεται, όπως συμβαίνει σε κάθε ανθρώπινη κοινότητα. Μόνο, που δεν χρειάζεται να δημιουργούνται συνεχώς προβληματικές καταστάσεις για να επιβεβαιώνεται αυτή η ενότητα. Μία τέτοια περίπτωση σε μεγέθυνση είναι οι οικογένειες των εξαρτημένων, όπου η εξάρτηση του παιδιού έχει ως στόχο την συνοχή αλλά και αναδιαμόρφωση της οικογενειακής δυναμικής. 

Αν καταλάβουν τα μέλη ότι μπορούν όλοι να είναι μαζί αλλά και αυτόνομοι, μπορεί να ξεκινήσει μία καλή περίοδος στην σχέση τους με συναισθήματα πληρότητας και ικανοποίησης. 

Υπάρχουν κι άλλες αλυσίδες, που είναι περισσότερο φανερές και περισσότερο συνειδητές μέσα στις οικογένειες και που εμπεριέχονται στα προηγούμενα παραδείγματα. Για αυτές όμως θα τα πούμε άλλη φορά... 


Σάββατο, 20 Μαΐου 2017

Eξίσου σημαντικό ένα καλό διαζύγιο, όσο κι ένας καλός γάμος!



Όπως έχουμε ξαναδεί σε αυτό το ιστολόγιο, ο τρόπος με τον οποίο συσχετιζόμαστε σε κάθε σχέση διέπεται, ανάμεσα σε άλλα, και από τους κανόνες της κάθε εποχής. Το ζευγάρι είναι κι αυτό -- όπως το άτομο ή η οικογένεια-- κοινωνικό υποκείμενο της εποχής του. Υπόκειται δηλαδή, θέλοντας και μη σε συνθήκες που δεν έχει επιλέξει, αλλά που το επηρεάζουν στις επιλογές του, με τρόπο άλλοτε συνειδητό, κι άλλοτε ασυνείδητο.

Σε αυτή την χρονική περίοδο που διανύουμε, όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και σε ολόκληρη σχεδόν την Ευρώπη, βλέπουμε το διαζύγιο να καταλαμβάνει υψηλότατα ποσοστά, ιδιαίτερα στις πόλεις. Οι αιτίες είναι πολλές και έχουμε ήδη δει μερικές σε προηγούμενα άρθρα.

Όπως έχουν δείξει έρευνες, το διαζύγιο αποτελεί τον δεύτερο υψηλότερο παράγοντα άγχους στην ζωή ενός ανθρώπου, ( προηγείται η περίπτωση  θανάτου αγαπημένου συζύγου). Υπό αυτή την έννοια, είναι ένα σημαντικό ψυχοκοινωνικό γεγονός, στο οποίο εμπλέκονται εκτός από τους συζύγους και το ευρύτερο οικογενειακό και φιλικό περιβάλλον αλλά πρωτίστως τα παιδιά, όταν υπάρχουν.

Οι περιπτώσεις ανθρώπων που πρόκειται να χωρίσουν ή έχουν χωρίσει κι έρχονται στο γραφείο είναι αρκετές. Σε κάθε περίπτωση, κι όποια κι αν είναι η προσωπικότητα του ανθρώπου, το άγχος είναι σε υψηλά επίπεδα. Ενίοτε, η αγωνία για το μέλλον καταλαμβάνει σχεδόν ολοκληρωτικά τον άνθρωπο.


Το υψηλό άγχος του διαζυγίου σχετίζεται με πολλούς παράγοντες:

  • με το ότι πρόκειται για μία μετάβαση από μία γνωστή κατάσταση σε μία νέα άγνωστη. Κάθε μετάβαση έχει άγχος. 
  • με τον πόνο από την απώλεια του συζύγου (αν και συχνά αυτός ο πόνος έχει βιωθεί πριν φτάσουν οι άνθρωποι στο διαζύγιο, κατά τον καιρό της αποστασιοποίησης χωρίς επιστροφή).
  • με την διαχείριση του ζητήματος των παιδιών. Αυτή η αιτία είναι ίσως η σημαντικότερη πηγή ανασφάλειας, άγχους, λύπης, ενοχής. Τα παιδιά πάντα θέλουν την οικογένεια ενωμένη. Μπαίνουν και τα ίδια στην ίδια ταλαιπωρία με τους γονείς τους, σε κατάσταση υψηλού άγχους αφού το μέλλον είναι παντελώς άγνωστο αλλά και θλίψης για την απώλεια της οικογενειακής ενότητας.
  • με τα οικονομικά. Η αλλαγή της οικογενειακής κατάστασης συμπεριλαμβάνει και αλλαγή της οικονομικής κατάστασης των συζύγων, αφού από ένα σπιτικό, πρόκειται να γίνουν δύο. Η δυσκολία διευθέτησης οικονομικών και περιουσιακών στοιχείων ανάμεσα στο ζευγάρι που χωρίζει, σημαίνει πρωτίστως τις ψυχοσυναισθηματικές δυσκολίες του αποχωρισμού και πολύ λιγότερο σχετίζεται με τις υλικές διαστάσεις του θέματος.
  • με την ανασφάλεια για το μέλλον. Ο φόβος της μοναξιάς, ο φόβος του ότι μπορεί να μην ξαναβρεθεί κάποιος καλός σύντροφος στο μέλλον, φόβος για το πώς θα είναι οι σχέσεις με τα παιδιά και πολλοί άλλοι φόβοι... 
  • με το ξεβόλεμα από μία κατάσταση ναι μεν δυσάρεστη, αλλά προβλέψιμη και γνωστή ως καθημερινή ρουτίνα.
  • με το τι θα συμβεί με το κοινωνικό και συγγενικό περιβάλλον. Συνήθως, ένα διαζύγιο αποκαλύπτει ποιοι πραγματικά είναι φίλοι και κοντινοί άνθρωποι και ποιοι όχι. Η σκέψη για το πώς θα αντιμετωπιστεί το νέο του διαζυγίου, από το εργασιακό περιβάλλον επίσης μπορεί να γίνει πρόσθετη πηγή άγχους.
  • με τον φόβο της αυτονόμησης. Πολλές σχέσεις συντροφικές και συζυγικές αναπτύσσουν υψηλό βαθμό συνεξάρτησης. Ακόμη κι αν τα πράγματα είναι χάλια ανάμεσα στους συζύγους, αυτοί συχνά συμπληρώνουν ο ένας τον άλλον στην καθημερινότητα. Ο καθένας λοιπόν εύλογα αναρωτιέται αν και πώς θα τα καταφέρνει μόνος/η. 
  • με τον πόνο της απώλειας της ιδέας της οικογένειας. Ακόμη κι αν η σχέση έχει ουσιαστικά τελειώσει με τον/την σύζυγο, συχνά οι άνθρωποι δυσκολεύονται να χωρίσουν γιατί τους κρατά η ιδέα κι όχι η πραγματικότητα.
  • με την αυτοεικόνα. Ενοχές, κατηγορίες, τσακωμοί, λόγια που λέγονται και μετά τα μετανοιώνει κ.ά. μπορούν να πλήξουν την εικόνα που έχει κανείς για τον εαυτό του αυξάνοντας την ευαλωτότητα του.
Σημαντικό παράγοντα ως προς την ένταση του άγχους και της αγωνίας, παίζει η προσωπική ιστορία του ανθρώπου, πριν το διαζύγιο. Αν για παράδειγμα έχει τραυματικούς αποχωρισμούς σε πρώιμη ηλικία, τότε το διαζύγιο ενεργοποιεί την τραυματική εμπειρία, ανακαλεί τον πόνο που βιώθηκε τότε, και σε μία τέτοια περίπτωση, μία ψυχοθεραπευτική στήριξη μπορεί να αποκαλύψει την πρωτογενή πηγή άγχους και να την διαχωρίσει από την σημερινή πραγματικότητα.
 
Σε περιόδους υψηλού στρες, ο τρόπος αντίδρασης, δεν είναι αυτός που χαρακτηρίζει συνήθως το άτομο. Ειδικά όταν υπάρχει συσσωρευμένος θυμός, απογοήτευση, ματαίωση, φόβος τότε αυτό, εκκινούμενο ενορμητικά, είναι ευκολότερο να ξεσπάσει επιθετικά  προκειμένου να εκτονώσει όλα αυτά τα τόσο δυσάρεστα και επί μακρόν καταπιεσμένα συναισθήματα. Εκεί είναι που χρειάζεται ψυχραιμία και στήριξη από φίλους, συγγενείς ή ακόμη και έναν θεραπευτή.

Οι συνθήκες του κάθε διαζυγίου είναι διαφορετικές, όπως διαφορετικές είναι και οι προσωπικότητες των συζύγων. Σε κάθε περίπτωση, φαίνεται το "ευκολότερο" διαζύγιο να είναι αυτό το οποίο πραγματοποιείται από κοινή επιθυμία και των δύο. Δυσκολεύουν οι συνθήκες όταν ο ένας θέλει να χωρίσει κι ο άλλος όχι.

Οι άνθρωποι σχεδόν πάντα χρειάζονται χρόνο για να φτάσουν στην απόφαση του διαζυγίου. Ωστόσο, αν δεν μπορεί να βελτιωθεί η σχέση των συζύγων, αν έχει πραγματικά τελειώσει κάθε ελπίδα να ξαναείναι καλά μαζί, τότε όσο περιμένουν, τόσο χειροτερεύουν τα πράγματα και για τους ίδιους αλλά και για τους δικούς τους, ιδιαίτερα για τα παιδιά τους.

Τα παιδιά χρειάζονται ειδική αντιμετώπιση στο διαζύγιο. Κάθε ηλικία των παιδιών απαιτεί διαφορετικό χειρισμό, αφού κάθε ηλικία έχει τις δικές της δυνατότητες αλλά και απαιτήσεις. 'Ηδη από την βρεφική ηλικία, μπορούν να καταλαβαίνουν την ατμόσφαιρα της σχέσης των γονιών τους. Ξέρουν καλά τα παιδιά αν οι γονείς είναι ευτυχισμένοι ή όχι στον γάμο τους, χωρίς κανένας να τους το πει. Η στάση των γονιών είναι καθοριστική για το πώς θα το βιώσουν. Γενικά, κι όχι μόνο σε αυτή την περίπτωση, τα γεγονότα φιλτράρονται μέσα από τους γονείς. Έτσι, αν εκείνοι βιώνουν ανεξέλεγκτη θλίψη ή άγχος, ή μεγάλη ανασφάλεια και αγωνία για το μέλλον, τότε αυτό θα περάσει αναπόφευκτα και στα παιδιά. Αν αυτό που βιώνουν οι ίδιοι μοιάζει με την καταστροφή, τότε αυτό είναι το μήνυμα που περνούν και στα παιδιά. Χρειάζεται ψυχραιμία και αυτοσυγκράτηση από πλευράς των γονιών. Καλούνται, όχι μόνο να χωρέσουν τα δικά τους δύσκολα συναισθήματα, αλλά να εμπεριέξουν και το άγχος των παιδιών τους. Άλλωστε ένα διαζύγιο γίνεται για να γίνουν καλύτερες οι ζωές όλων από ό,τι είναι σήμερα. Αλλιώς δεν θα παιρνόταν μία τέτοια απόφαση.

Πολλές φορές, όμως, το διαζύγιο είναι μία λύση ανακουφιστική για τα παιδιά. Όσο δυσάρεστο κι αν είναι το γεγονός, αν η καθημερινότητα έχει γίνει δύσκολη συναισθηματικά για την οικογένεια, αν υπάρχει έκδηλη ή υπολανθάνουσα επιθετικότητα, ανέκφραστα συναισθήματα που υποβόσκουν, εντάσεις κλπ. το διαζύγιο μπορεί να είναι επιθυμία τελικά όλων. Ειδικά αν υπάρχει έκδηλη επιθετικότητα ή ψυχρότητα και αδιαφορία.

Το διαζύγιο λοιπόν όταν είναι αναπόφευκτο, καλό είναι να γίνει με τον λιγότερο επώδυνο τρόπο.

Αυτός ο τρόπος έχει ορισμένα χαρακτηριστικά:

  • δεν ενδιαφέρεται ο ένας σύζυγος να βλάψει τον άλλον. Αυτό που κανονικά πρέπει να επιθυμεί είναι να βγει από αυτή την σχέση, με τρόπο όσο το δυνατόν καλύτερο. Ιδανικά θα ήταν να θέλει ο καθένας το καλό όλων, όπως και του εαυτού του.
  • δεν κατηγορεί ο ένας τον άλλον. Δεν υπάρχει καμία σχέση στην οποία να φταίει μόνο ο ένας.  Οι σχέσεις φτιάχνουν και χαλούν μαζί με τον άλλον. Κατηγορώντας τον άλλον, μπορεί να αποτελεί μία καλή δικαιολογία για την απόφαση να χωρίσει κανείς, αλλά από την άλλη είναι σαν να προδίδει τον ίδιο τον εαυτό του που επέλεξε να ζήσει για κάποια χρόνια με αυτόν τον άνθρωπο. 
  • συμφωνούν και οι δύο ότι το καλό των παιδιών πρέπει να είναι προτεραιότητα.
  • δεν βάζουν τα παιδιά ανάμεσα στην όποια διαμάχη-διαφωνία τους. Δεν είναι κατάλληλοι σύμμαχοι τα παιδιά, ας βρουν συμμάχους στους φίλους τους οι γονείς, αν χρειάζονται.
  • το καλύτερο είναι να ανακοινώσουν από κοινού στο παιδί τους την απόφαση για διαζύγιο και να το διαβεβαιώσουν ότι η αγάπη τους προς το παιδί δεν κινδυνεύει κι ούτε θα κινδυνέψει ποτέ στο μέλλον. 
  • να αντιληφθούν ότι ο χωρισμός δεν αφορά την σχέση του καθένα με το παιδί, αλλά την μεταξύ τους σχέση ως ανδρόγυνο. Καλό είναι να αναγνωρίσουν ότι τα παιδιά τους χρειάζονται και τους δύο και να μην φέρνουν εμπόδια σε αυτό. 
  • να απαλλάξουν τα παιδιά τους από την ευθύνη για το διαζύγιο τους. Δεν φταίνε τα παιδιά που οι γονείς χωρίζουν. Καλό είναι επίσης να μην ζητούν συμβουλές από το παιδί τους για το θέμα του διαζυγίου.
  • να καταλάβουν επίσης ότι τα παιδιά χρειάζονται την επαφή με την ευρύτερη οικογένεια. Δεν είναι δυνατό να χάσουν τους παππούδες ή τους θείους και τα ξαδέρφια τους επειδή χώρισαν οι γονείς και δεν ξαναβρέθηκαν ποτέ μαζί τους.
  • το πέρασμα από την αγάπη στο μίσος ή ο εγκλωβισμός στον θυμό δεν βοηθούν στην απελευθέρωση από την σχέση, αντίθετα εμπλέκουν τους πρώην συζύγους συναισθηματικά. Αντί να σκέφτονται πώς θα αναδιαμορφώσουν την ζωή τους, ασχολούνται υπερβολικά με αυτό που κάνει ή δεν κάνει ο πρώην σύζυγος.
  • να αποφευχθούν παιχνίδια δύναμης και εξουσίας, δεν βοηθούν σε τίποτα, αντίθετα!
  • η πίστη στον εαυτό για ένα καλό μέλλον. Η αυτοεκτίμηση και η αυτοπεποίθηση είναι σημαντικά στοιχεία της προσωπικότητας που βοηθούν προς μία τέτοια κατεύθυνση.

Συχνά το τέλος ενός γάμου βιώνεται ως μία αποτυχία. Ωστόσο, αυτό που συμβαίνει συνήθως είναι ότι η σχέση του ζευγαριού ή έχει τελειώσει ως πηγή τροφοδότησης, τρυφερότητας, συντροφικότητας, ερωτισμού, αλληλοστήριξης, αλλά και προσωπικής εξέλιξης ή υπάρχει σοβαρή ασυμβατότητα μεταξύ τους. Ακόμη κι αν πούμε ότι απέτυχε ο γάμος, μπορεί το ζευγάρι να φροντίσει ώστε να πετύχει το διαζύγιο. 

Ο δυσκολότερος καιρός σε ένα διαζύγιο είναι αυτός που ενώ έχει παρθεί η απόφαση δεν έχει γίνει η τελική πράξη. Όταν τελικά κάποιος από τους δύο φύγει από το σπίτι, παρά τον πόνο, η ζωή ρέει και αρχίζει να μπαίνει σε νέες βάσεις. 

Μία πυροσβεστική συμβουλή σε όσους μόλις χώρισαν και βρίσκονται χαμένοι ακόμη και πονεμένοι είναι να κάνουν ό,τι ήθελαν αλλά δεν μπορούσαν να κάνουν όσο ήταν ακόμη μαζί. Μπορεί να αφορά διατροφικές συνήθειες, τόπους που θέλουν να επισκεφτούν αλλά δεν το έκαναν, ένα κατοικίδιο που μπορεί να ήθελαν αλλά δεν το ήθελε ο άλλος, τρόπους διασκέδασης, χρόνους στην καθημερινότητα και ασχολίες κλπ. 

Αυτό, μπορεί να βοηθήσει δίνοντας λίγο χώρο ξανά στον εαυτό να ανασυγκροτηθεί και να παρηγορηθεί κάπως. Είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε κάποιες στιγμές μέσα σε αυτές τις περιόδους, το απόλυτο άδειασμα του νου. Το να στραφεί προς την παρατήρηση του έξω κόσμου χωρίς να σκέφτεται συνεχώς το θέμα του διαζυγίου και των προβλημάτων. Αυτό μπορεί να βοηθήσει με δύο τρόπους. Ο ένας είναι ότι προσφέρει ξεκούραση σε μία εξαιρετικά δαπανηρή σε ενέργεια περίοδο. Το άλλο είναι ότι βοηθά στην μείωση της εμπάθειας απέναντι στον/την πρώην σύζυγο και άρα βελτιώνει την σχέση. Ο τρίτος και σημαντικότερος είναι ότι με το άδειασμα του νου γεννιούνται νέες ιδέες, συνήθως πολύ πιο ωφέλιμες από τις οικείες, αυτές που έρχονται και ξανάρχονται. 

Σε καμία περίπτωση οι άνθρωποι δεν πρέπει να λειτουργήσουν αυτοκαταστροφικά. Το αλκοόλ, οι σχέσεις της μιας βραδιάς, σπασμωδικές κινήσεις δεν βοηθούν, αντίθετα δυσκολεύουν την κατάσταση και το αίσθημα της ματαιότητας. 

Δεν είναι βοηθητικό να μιλά άσχημα ο ένας για τον άλλον, ειδικά στα παιδιά τους. Είναι καλό να έχουν στο νου ότι τα παιδιά έχουν τα μισά γονίδια από τον έναν γονιό και τα άλλα μισά από τον άλλον. Πέραν όμως των γονιδίων, πάνω στα παιδιά έχουν συνήθως επενδύσει συναισθηματικά και οι δύο γονείς κι έχουν ονειρευτεί γι αυτά.  Όπως και νά 'χει, ο κάθε γονιός είναι υπεύθυνος για την σχέση που θα οικοδομήσει με το παιδί μετά το διαζύγιο. Αν κατηγορεί στα παιδιά του τον άλλον γονιό τους, τους δημιουργεί μεγάλη ένταση και ακόμη κι αν καταφέρει να τα έχει συμμάχους του για κάποιον καιρό, αυτό θα αντιστραφεί όταν τα παιδιά περάσουν στην ωριμότητα. Αυτοί οι γονείς τότε θα έρθουν αντιμέτωποι με το μένος των παιδιών τους επειδή αδιαφόρησαν για τα συναισθήματά τους.

Στην Ελλάδα η επιμέλεια συνήθως δίνεται στην μητέρα. Σε ελάχιστες περιπτώσεις πάει στον πατέρα. Μετά την ηλικία των 8 ετών μπορεί ο δικαστής να ζητήσει από το παιδί να αποφασίσει με ποιον γονιό θέλει να ζήσει.  Στην Γαλλία, την δεύτερη μου πατρίδα, η επιμέλεια συχνά δίνεται και στους δύο γονείς και το παιδί μπορεί να είναι μία βδομάδα με τον έναν και μία βδομάδα με τον άλλον. (Μάλλον όμως αυτό γίνεται προς όφελος των γονιών κι όχι τόσο του παιδιού που γίνεται ημινομάδας). 

Δύσκολο να διευθετηθεί το θέμα με ποιον μένει το παιδί από τον νόμο με τρόπο που να είναι ωφέλιμος για το παιδί. Ωστόσο, όπως και νά 'χει, είναι σημαντικό το παιδί να έχει επαφή και επικοινωνία και με τους δύο γονείς του. 

Η ερώτηση προς το παιδί (είτε από τον γονιό, είτε από τον δικαστή) με ποιον θα ήθελε να ζήσει, δεν μπορεί παρά να δίνει μεγάλο βάρος στο παιδί, αν οι συνθήκες διαβίωσης είναι κανονικές και δεν υπάρχουν γεγονότα βίας, σοβαρής ψυχοπαθολογίας κλπ. Δεν μπορεί να μην το γεμίζει ενοχές αυτή η ερώτηση ή μάλλον η όποια του απάντηση. Καλύτερα λοιπόν, να αποφασίσουν οι γονείς για την επιμέλεια.  Όμως, το καλύτερο είναι να γνωρίζει το παιδί από την αρχή τα νομικά του δικαιώματα, κι εφόσον βρίσκεται από 8 ετών και πάνω, να ξέρει ότι είναι εφικτή η αλλαγή του τόπου κατοικίας του αν το θελήσει αργότερα. Ένας δικηγόρος με ευαισθησία, ίσως και σε συνεργασία με ψυχολόγο θα μπορούσε να αναλάβει μία τέτοια ενημέρωση του παιδιού. 

Δεν υπάρχει μία συνταγή για όλους, καθώς κάθε περίπτωση είναι και διαφορετική. 

 Θα λέγαμε σε γενικές γραμμές, ότι το παιδί θα ήταν καλύτερο να μένει σπίτι του, αν αυτό γίνεται, ή στην ίδια γειτονιά ώστε να μην υπάρχει ρήξη με τους κοινωνικούς δεσμούς που έχει στο σχολείο και με τους γείτονες-φίλους του. Ιδανικά θα ήταν να έμεναν και οι δύο γονείς σχετικά κοντά ώστε να διευκολύνεται η επικοινωνία τους, αλλά και να συνεργάζονται για ασχολίες του παιδιού, όπως είναι οι εξωσχολικές δραστηριότητες του. Κοντά αλλά με διακριτικότητα, αφού πλέον τα σπίτια είναι δύο. Χρήσιμο είναι να υπάρχει ένα πρόγραμμα στην επικοινωνία ώστε να μπορεί να δομεί το παιδί τις δραστηριότητες του, να έχει απερίσπαστο χρόνο μελέτης και να έχει μία ρουτίνα μέσα στην καθημερινότητά του που θα του ξαναδώσει αίσθημα ασφάλειας.

Μερικές φορές οι σχέσεις μεταξύ γονιού και παιδιού μπορεί να βελτιωθούν μετά το διαζύγιο, αφού αφενός υπάρχει μεγαλύτερη ηρεμία στην ζωή των γονιών και αφετέρου, ο χρόνος που περνά το παιδί με τον γονιό που δεν ζει μαζί συνέχεια γίνεται περισσότερο ουσιαστικός και πιο συνειδητός και από τους δύο (γονιό-παιδί). Τα τηλεφωνήματα ή οι επαφές με άλλα μέσα είναι σημαντικό να υπάρχουν.

Η διατροφή του παιδιού είναι σημαντική για την σχέση με τον πατέρα (ή την μητέρα αν εκείνη δίνει διατροφή-κυρίως στο εξωτερικό συμβαίνει αυτό σε κάποιες περιπτώσεις). Δομεί την σχέση μαζί του. Αντανακλά την υπευθυνότητα που ο κάθε γονιός πρέπει να έχει απέναντι στο παιδί του, από την στιγμή που έχει αποφασίσει την άφιξή του στον κόσμο. Είναι κάτι που τα παιδιά το αναγνωρίζουν στον γονιό τους καθώς μεγαλώνουν. 

Δεν είναι λίγες οι φορές που ζευγάρια που χωρίζουν, μετά από κάποιο διάστημα, αν όχι αμέσως, μπορούν να γίνουν καλοί φίλοι. Και αυτό δεν θα έπρεπε να μας ξενίζει, αφού για να παντρευτούν κάποτε αυτοί οι άνθρωποι, κάτι κοινό είχαν. Σίγουρα πάντως, κανείς δεν θα θέλει να χάσει μελλοντικά γεγονότα όπως τα γενέθλια του παιδιού τους, την αποφοίτησή του από το πανεπιστήμιο, ή τον γάμο του. Δουλεύοντας προς την κατεύθυνση του καλού για το παιδί,αλλά και για τους ίδιους, οι γονείς καταλαβαίνουν σταδιακά, πόσο πιο εύκολη κάνουν την ζωή όλων τους οι αρμονικές σχέσεις μεταξύ τους. Άλλωστε, οι σχέσεις είναι ζωντανοί "οργανισμοί" και αλλάζουν μέσα στον χρόνο.

Είναι καταπληκτικό να μην χάνεται η έννοια της οικογένειας όταν υπάρχει ένα διαζύγιο. Η αγάπη και η αλληλοστήριξη μπορούν να υπάρχουν ή να αναζωπυρωθούν ως συστατικά ανθρωπίνων σχέσεων κι όχι ως στοιχεία μεταξύ ζευγαριού. Μάλιστα αυτή η αίσθηση οικογένειας μπορεί να εμπλουτιστεί με την εισαγωγή και νέων μελών αργότερα, νέων συντρόφων ή και παιδιών.

Μπορεί να φαίνονται σε μερικούς αυτά ουτοπικά, ωστόσο αυτές οι περιπτώσεις αρμονίας μετά από ένα διαζύγιο γίνονται όλο και συχνότερες σήμερα. Η απόλυτη ρήξη με τον άνθρωπο με τον οποίο έχει κανείς παντρευτεί ή, ακόμη περισσότερο, έχει κάνει ένα παιδί είναι σαν μία αυτοαναίρεση. Μία αναίρεση του εαυτού του ίδιου, αφού επρόκειτο για μία επιλογή ακόμη κι αν ήταν "λανθασμένη" ή σε στιγμή ανωριμότητας. Ειδικά σε περιόδους κρίσεων, όπως είναι η σημερινή, είναι προς όφελος όλων η αρμονική συνύπαρξη (έστω κι αν ο καθένας έχει το σπίτι του και την ζωή του) αλληλεγγύη και αλληλοστήριξη.

Ένα διαζύγιο, όπως κάθε σοβαρό γεγονός στην ζωή του ανθρώπου είναι μία καλή ευκαιρία για ενόραση και βαθύτερη γνώση του εαυτού. Μία καλή στιγμή για να αναλογιστεί κανείς τι σήμαινε αυτή η σχέση, ποια τα λάθη του, τα σημεία που πήγαν στραβά κλπ. Τι σχήματα έπαιξε στην σχέση του από αυτά που έφερε από την εμπειρία στην πατρική του οικογένεια κλπ. Είναι μία εξαιρετικά καλή στιγμή για την έναρξη ενός ψυχοθεραπευτικού κύκλου προκειμένου να υπάρξει μία καλή επεξεργασία αυτού του τόσο πλούσιου περιεχομένου.

Παρόλα αυτά, ας μην γελιόμαστε! Δεν υπάρχει ευτυχές διαζύγιο. Είναι σχεδόν πάντα θλιβερή η υπογραφή του διαζυγίου. Ωστόσο, αν ο γάμος απαιτεί εκκλησία ή δημαρχείο, το διαζύγιο απαιτεί επίσκεψη σε δικηγόρο ή σε δικαστήριο.  Ένα καλό διαζύγιο μπορεί να δώσει πολλά δώρα σε όλους τους εμπλεκόμενους. Ο πόνος δίνει συχνά την ευκαιρία ψυχικής ανάπτυξης. Αν υπάρχουν παιδιά, τότε ένα καλό διαζύγιο είναι μάλλον πιο σημαντικό από ό,τι ένας καλός γάμος. Ευτυχισμένοι γονείς κάνουν ευτυχισμένα παιδιά και είναι σημαντικό να διεκδικεί κανείς την ευτυχία του αν δεν την έχει.
------------------------------------------------------------
Μία μικρή συλλογή από έργα τέχνης με θέμα τον χωρισμό... 



Edvard Munch

Edvard Munch

Edvard Munch

Tomasz Alen Kopera
Ian Grose

                                     

Related image
Chantel Smith "Separation anxiety"

Kinga Lorincz

Marta Oppikofer
Amy Reel




Παρασκευή, 28 Απριλίου 2017

Τα παιδιά-φαλλοί και άλλες περιπτώσεις έναρξης ζωής



Εικόνα από το Μπουτάν. Ο φαλλός είναι βασικό σύμβολο που συναντά κανείς παντού. 
Από την ιστορία της γέννησής μας δεν έχουμε μνήμες, ωστόσο γνωρίζουμε αρκετά πράγματα από αφηγήσεις της οικογένειας. Και καθώς δεν έχουμε μνήμη προσωπική, αυτές οι αφηγήσεις λαμβάνουν μυθολογικές διαστάσεις μέσα στο νου μας.

Ο μεγάλος αναπτυξιακός ψυχολόγος Ζαν Πιαζέ (Jean Piaget) μελέτησε και εξήγησε την εξέλιξη των παιδιών ανεξάρτητα από το περιβάλλον στο οποίο βρίσκονταν. Κατέληξε λοιπόν σε κάποιους νόμους ανάπτυξης για το ανθρώπινο είδος και περιέγραψε αναπτυξιακά στάδια κοινά για όλους.

Η μεγάλη του κριτική που είσεπραξε από άλλους αναπτυξιακούς ψυχολόγους είναι ότι δεν έλαβε καθόλου υπόψη του το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνει και αναπτύσσεται ένα παιδί. Κατά την κοινωνιογνωστική άποψη, το παιδί και η ανάπτυξη του δεν μπορεί να εξετάζονται αποκομμένα από το περιβάλλον και την αλληλεπίδραση.

Οι συστημικοί ψυχολόγοι δείχνουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την οικογενειακή δυναμική και στο πώς αυτή επιδρά πάνω στα παιδιά αλλά και σε κάθε μέλος της οικογένειας.

Ανάμεσα σε άλλα ζητήματα, η ιστορία της γέννησης επιδρά επίσης στην πορεία του ανθρώπου στην ζωή.

Για την ψυχανάλυση,  το παιδί είναι ο φαλλός της μητέρας και προκύπτει από την επιθυμία της να καλύψει την απουσία του οργάνου στο γυναικείο σώμα. Ο Φρόυντ έλεγε, ανάμεσα σε άλλα, ότι οι γυναίκες διακατέχονται από τον φθόνο του φαλλού.

Ξέρω...

Πολλοί από εσάς κουνάτε το κεφάλι καχύποπτα με αυτό το τελευταίο.
Σταθείτε όμως στην συμβολική διάσταση της έννοιας "φαλλός".

Ο φαλλός είναι σύμβολο γονιμότητας αλλά και δύναμης και ο Φρόυντ ζει στην άκρως πατριαρχική κοινωνία του 19ου αι. όπου η υστερία κυριαρχεί ως πολιτισμική συνέπεια της σεξουαλικής καταπίεσης.

Ας έρθουμε όμως στην δική μας ιστορία:

Πώς ήρθαμε στον κόσμο; Επιδρά αυτό στην ζωή μας;

Από έρωτα και κοινή επιθυμία των γονιών; Από επιθυμία της μητέρας; Επιθυμία του πατέρα; Από τύχη; Από βιασμό ή άλλον καταναγκασμό; Από τεχνητή γονιμοποίηση; Από υιοθεσία και άγνωστη αιτία;

Μπορούμε να διακρίνουμε πολλές αφετηρίες της ύπαρξής μας.

α) τα παιδιά του έρωτα-κοινή επιθυμία και των δύο γονέων: Μια καλή αρχή ζωής. Η φυσική έλξη, η φυσική επιλογή, η χημεία φέρουν ένα παιδί στον κόσμο ως καρπό αυτού του τόσο δυνατού συναισθήματος ένωσης.

β) τα παιδιά επιθυμία της μητέρας: Η μητέρα επιθυμεί δύναμη μέσα από τα παιδιά. Τα παιδιά μπορεί να την βοηθούν να εδραιώσει την θέση της στην κοινωνία, στην οικογένεια, μπορεί να είναι η αιτία ενός γάμου με έναν επιθυμητό άντρα.

Πολλές μητέρες επιθυμούν το παιδί να είναι μόνο δικό τους. Δεν θέλουν να το μεγαλώσουν με έναν σύζυγο, ξεχνούν συχνά μάλιστα ότι αυτό το παιδί έχει μισά γονίδια του ανθρώπου με τον οποίον το έκαναν.  Εδώ καταργείται πλήρως η πατρική λειτουργία, τουλάχιστον σε ένα επίπεδο επιθυμίας της μητέρας η οποία θέλει ένα παιδί όλο δικό της.  Πρόκειται για ένα παιδί-φαλλός της μητέρας που της δίνει την δύναμη να το ελέγχει χωρίς την παραμικρή συμβολή/ανάμειξη του πατέρα.Όποια κι αν είναι η περίπτωση, το παιδί που έρχεται ως επιθυμία της μητέρας τείνει να είναι απόστολός της επιθυμίας της.  Συνήθως αυτά τα παιδιά δένονται σε συμβιωτικές σχέσεις με τις μητέρες και δύσκολα αυτονομούνται.

γ) τα παιδιά επιθυμία του πατέρα: Συχνά η επιθυμία αυτή σχετίζεται με την επιθυμία διαβίβασης της εξουσίας / περιουσίας. Μπορεί να σχετίζεται επίσης, με τον έρωτα προς μία γυναίκα την οποία μέσω του παιδιού θέλει να κατέχει.

δ) τα τυχαία παιδιά
έχουμε ακούσει ιστορίες για συλλήψεις παιδιών που έγιναν "κατά λάθος", χωρίς την επιθυμία και την συνειδητότητα των γονιών. Πρόκειται για παιδιά που δυσκολεύονται πολύ να βρουν τον δικό τους προσανατολισμό στην ζωή, ωστόσο έχουν το πλεονέκτημα της μεγαλύτερης ελευθερίας από γονεϊκές προσδοκίες. Υπάρχει συχνά ένα παράπονο, μία δυσφορία χωρίς να γνωρίζει κανείς γιατί.

ε) Τα παιδιά-μεσσίες
΄Ισως δεν είναι δόκιμος ο όρος, αλλά εννοώ τα παιδιά που έρχονται στον κόσμο με την αποστολή να σώσουν κάτι. Συνήθως πρόκειται για τον γάμο των γονιών τους που μέσα σε μία κρίση η άφιξη ενός παιδιού οραματίζεται ως μία λύση σωτηρίας. Βλέπουμε λοιπόν πώς ένα ρόλος γεννιέται ακόμη και πριν γεννηθεί το παιδί.

στ) Το παιδί μετά από ένα πένθος.
Ένα παιδί που έρχεται για να καλύψει το κενό μίας αποβολής ή ενός πένθους είναι ένα παιδί που έρχεται να αναπληρώσει ένα κενό.  Στην περίπτωση της γέννας μετά από προηγούμενη απώλεια βρέφους ή παιδιού από τους ίδιους γονείς, έχουμε ένα παιδί που μεγαλώνει σε κατάσταση υπερπροστασίας και που θα δυσκολευτεί να αυτονομηθεί.

ζ) το παιδί που έρχεται μετά από εξωσωματική γονιμοποίηση:
Εδώ έχουμε την έντονη επιθυμία των γονιών αλλά την αδυναμία τους να κάνουν το παιδί χωρίς βοήθεια. Το θέμα αυτό είναι τεράστιο και θα έχουμε την ευκαιρία να το δούμε εκτενέστερα. Μπορούμε να πούμε ότι αυτό το παιδί είναι ένα παιδί επιθυμίας και από τους δύο γονείς συνήθως. Η υπερπροστατευτική συμπεριφορά είναι επίσης συνηθισμένη σε αυτή την περίπτωση.

η) Το υιοθετημένο παιδί:
Αυτό το παιδί επίσης έρχεται στην οικογένεια από επιθυμία των γονιών. Και σε αυτή την επιθυμία όμως βλέπουμε διαφοροποιήσεις όπως και στην περίπτωση των φυσικών γονιών. Πού έγκειται αυτή η επιθυμία;  Επίσης ένα μεγάλο κεφάλαιο που και γιαυτό δεσμεύομαι να αφιερώσω στο μέλλον ένα άρθρο.

Υπάρχουν σίγουρα και άλλες περιπτώσεις. Δεν μπορούμε να τις καλύψουμε όλες μέσα στα πλαίσια ενός άρθρου.

Σήμερα επικεντρώνομαι κυρίως στα παιδιά που γεννιούνται με στόχο/επιθυμία την απόκτηση δύναμης. Αυτά τα τελευταία λοιπόν ονομάζω εδώ ως παιδιά-φαλλούς. Τα παιδιά-φαλλοί δεν είναι μόνο παιδιά που έρχονται να καλύψουν το κενό της μητέρας (όπως λέει η ψυχανάλυση) αλλά γίνονται μοχλοί για απόκτηση δύναμης από την μητέρα, ή/και από τον πατέρα, από την κοινότητα ή από μία συγκεκριμένη ομάδα.

Θα τα δούμε σε πολλές και πολύ διαφορετικές περιπτώσεις.

Τέτοια είναι τα παιδιά των βασιλέων ή αυτών που έχουν εξουσία που αγωνιούν να κάνουν διάδοχο για να την κληροδοτήσουν.

Μία άλλη περίπτωση παιδιών-φαλλών είναι τα παιδιά που γεννιούνται προκειμένου να ακολουθήσει ένας γάμος μετά, όπως είδαμε ήδη. Παλιότερα το βλέπαμε περισσότερο συχνά από τις γυναίκες, αλλά σήμερα το βλέπουμε και από τα δύο φύλα. Ένα παιδί ως εξαναγκασμός ένωσης με τον άλλον.

Το παιδί ως διαβατήριο για αύξηση της περιουσίας, από την ένωση με κάποιον που ανήκει σε άλλη κοινωνική τάξη.

Σε επίπεδο κοινωνικό, δεν θα ξεχάσω την κουβέντα που έκανα με έναν νησιώτη σε ένα βουνό στο νησί του κάποτε που μου είπε ότι έκανε πέντε παιδιά και άρα δεν χρειάζεται πια να δουλεύει γιατί είχε τόσους να δουλεύουν για την οικογένεια. Ο άνθρωπος αυτός ήταν δεν ήταν 40 ετών...

Ναι, πράγματι, η γέννηση παιδιών σε παραδοσιακές (αλλά και στις σύγχρονες όπως βλέπουμε) κοινωνίες αποτελεί κεφάλαιο, δύναμη για ολόκληρη την οικογένεια. Αυξάνει την εργατική της δύναμη και την επιρροή της στην κοινότητα.

Υπάρχουν όμως και πολιτικές που προωθούν τις γεννήσεις για την απόκτηση δύναμης, όπως και το αντίθετο. Υπάρχουν πολιτικές που περιορίζουν τις γεννήσεις για την απόκτηση δύναμης.

Υπάρχουν κοινότητες που προωθούν τον βιασμό και την εξαναγκαστική γονιμοποίηση για την εξάπλωσή τους. Πρόκειται για κοινωνίες που ο πατέρας κληροδοτεί στον γιο την εξουσία, ή το θρήσκευμα και η ταυτότητα της γυναίκας δεν έχει καμία σημασία.

Οι ψυχικές διαφορές ανάμεσα σε αυτές τις κατηγορίες παιδιών είναι παραπάνω σίγουρο ότι υπάρχουν, εφόσον τα παιδιά γνωρίζουν την ιστορία της άφιξής τους στον κόσμο ή την διαισθάνονται παρά την κάλυψη των γεγονότων από την οικογένεια, αν υπάρχει.

Αν δεχτούμε ότι η φαντασίωση της οικογένειας επιδρά στον χαρακτήρα των παιδιών δεν μπορεί παρά να υποθέσουμε ότι αυτά τα παιδιά γεννιούνται με μία αποστολή η οποία εκπορεύεται από αυτήν την ίδια φαντασίωση.... Συχνά είναι η απόκτηση δύναμης. Τόσο γι αυτούς, αλλά κυρίως για την οικογένεια, για ένα μέλος της (μητέρα ή πατέρας) ή την ομάδα στην οποία ανήκουν.

Είχα την τύχη πέρσι να παρακολουθήσω ένα ανοιχτό μάθημα κοινωνικής ανθρωπολογίας στη Λαμπιδιώνα του Δήμου Ζωγράφου,  με τον καταπληκτικό δάσκαλο ανθρωπολόγο και λόγιο Σωτήρη Δημητρίου που χάσαμε λίγους μήνες αργότερα.
Ελεγε λοιπόν ο δάσκαλος...
Υπάρχουν τρία είδη δύναμης.

Δύναμη για...
Δύναμη επί...
Εξουσία....

Η "δύναμη για..." είναι  η δύναμη για επιτεύγματα, και η δύναμη που εμφανίζεται για την διατήρηση της ζωής. Πολλοί επωφελούνται από αυτή την δύναμη, όχι με τρόπο ωφελιμιστικό ωστόσο. Δεν υπάρχει θυματοποίηση.

Η "δύναμη επί..." είναι αυτή η οποία ενέχει την επιβολή του δυνατότερου προς τον πιο αδύνατο.

Η "εξουσία" είναι μία θέση, η οποία εμπεριέχει δύο ρόλους: του εξουσιαστή και του εξουσιαζόμενου.

Θα λέγαμε ότι το παιδί  από έρωτα/ επιθυμία και των δύο, έρχεται στον κόσμο ανήκοντας στην πρώτη κατηγορία, το παιδί-φαλλός στην δεύτερη και την τρίτη, στην οποία η έννοια της βίας ενυπάρχει είτε άμεσα είτε έμμεσα.

 Ωστόσο, όλα αυτά είναι ερευνητικές υποθέσεις που χρήζουν μίας μεγαλύτερης διερεύνησης τόσο από εμάς τους ψυχολόγους-ψυχοθεραπευτές, όσο κι από τους κοινωνικούς επιστήμονες (κοινωνιολόγους, ανθρωπολόγους και κοινωνικούς ψυχολόγους).

Όσοι θέλουν να μοιραστούν μαζί μου για λόγους ερευνητικούς την ιστορία της γέννησής τους και το πώς αυτή πιστεύουν ότι επέδρασε στην ζωή τους,  να μου στείλουν ένα μαιλ dimitrastav@yahoo.com. Σε κάθε περίπτωση θα τηρηθεί η ανωνυμία.

Σας ευχαριστώ θερμά.


Πέμπτη, 27 Απριλίου 2017

Κρίσεις πανικού και ψυχοδιανοητική λειτουργία



Ουδέν κακόν αμιγές καλού!

Κάθε ψυχική κατάσταση αναπτύσσει τα δικά της χαρακτηριστικά, έναν χαρακτήρα. Το έχουμε ξαναδεί αυτό το θέμα σε παλαιότερο άρθρο. Θα λέγαμε ότι η κάθε ψυχική ασθένεια "εκπαιδεύει"
τον άνθρωπο με τον τρόπο της, αφού πρέπει ο πάσχων να αναπτύξει μία ικανότητα προσαρμογής στον κόσμο με αυτή την ψυχική κατάσταση στην οποία βρίσκεται.

Σήμερα λοιπόν θα επικεντρωθούμε στα ιδιαίτερα γνωστικά χαρακτηριστικά που αναπτύσσει ο άνθρωπος που πάσχει από κρίσεις πανικού-αγχώδη διαταραχή/νεύρωση.

Πέρα από το αίσθημα αδυναμίας, την δυσκολία αυτονόμησης, την δυσκολία να ηρεμήσει, αυτός που υποφέρει από κρίσεις πανικού αναπτύσσει και ιδιαίτερες ικανότητες:

-Οξύνοια. Βρίσκεται σε εγρήγορση, παρατηρεί το περιβάλλον για να ανιχνεύσει πιθανές πηγές άγχους που μπορούν να προκαλέσουν πανικό. Σκέφτεται πολύ. Αναγκάζεται να βρει λύσεις, στηρίγματα, να αποφύγει καταστάσεις, να βρει κατάλληλες δικαιολογίες γι αυτούς που δεν γνωρίζουν την κατάστασή του κλπ. Αναγκάζεται δηλαδή να βρει λύσεις σε έναν μεγάλο αριθμό προβλημάτων.

-Ανάπτυξη ελέγχου. Φυσικά και σχετίζεται με την επιθυμία να προλάβει τον πανικό ή να τον καθυποτάξει. Εξαιρετικά δαπανηρή σε ενέργεια αυτή η λειτουργία. Εξουθενώνει το άτομο από κούραση.

-Ανάπτυξη διαίσθησης και ενσυναίσθησης. Ο άνθρωπος μαθαίνει να οξύνει τις αισθήσεις του για να αντιληφθεί τον πιθανό κίνδυνο σε οποιοδήποτε περιβάλλον βρεθεί. Θα λέγαμε ότι καταλαβαίνει καλύτερα τις προθέσεις των άλλων (αλλά αυτή η υπόθεση που την βλέπουμε κλινικά χρειάζεται να επαληθευτεί ερευνητικά!). Ωστόσο αυτή η αναγνώριση των συναισθημάτων των άλλων μπορεί να γίνεται επιλεκτικά, να στρέφεται  δηλαδή, μόνο στους κινδύνους, δηλαδή στην αρνητικότητα του άλλου.  Από την άλλη, οι άνθρωποι με κρίσεις πανικού αναγνωρίζουν με μεγάλη ευκολία αν κάποιος είναι αγχωμένος γύρω τους και μπορούν να προσφέρουν πολύτιμη βοήθεια, αφού κατανοούν ακριβώς τι συμβαίνει και πώς αισθάνεται ο άλλος. Μέσα από μία τέτοια πράξη βοήθειας προς τον διπλανό είναι σα να θεραπεύουν και τον ίδιο τους τον εαυτό έστω και στιγμιαία.

-Αυξημένο αίσθημα επιβίωσης. Όσο κι αν φαίνεται παράξενο, όσοι υποφέρουν από κρίσεις πανικού εμφανίζονται συχνά δυνατότεροι από τους υπόλοιπους, όταν υπάρχει πράγματι κίνδυνος. Έχοντας εκπαιδευτεί σε σενάρια κινδύνου, όταν αυτό γίνεται πραγματικό είναι εξαιρετικά ικανοί και ψύχραιμοι στο να χειριστούν τέτοιες καταστάσεις.

-Ανάληψη ευθύνης. Σε αρκετές περιπτώσεις, αιτία των κρίσεων είναι η ανάληψη μεγάλης ευθύνης σε περίοδο που ο άνθρωπος δεν ήταν έτοιμος (π.χ. εφηβεία). Αναγκάστηκε να μάθει να τα βγάλει πέρα έχοντας παραπάνω βάρος από αυτό που μπορούσε να αντέξει. Παρά την τραγικότητα αυτού του συμβάντος, ο άνθρωπος αυτός έμαθε να αντιμετωπίζει δυσκολίες και να ανταπεξέρχεται σε θέσεις σημαντικής ευθύνης. Ωστόσο, αυτό δεν είναι ωφέλιμο για την ζωή του, όσο δεν έχει αντιμετωπίσει το πρόβλημα της αγχώδους διαταραχής.

Από κανένα, όμως, από τα προηγούμενα χαρακτηριστικά που αναφέραμε δεν μπορεί να ωφεληθεί πραγματικά ο άνθρωπος αν δεν έχει κάνει ψυχοθεραπεία. Οι κρίσεις πανικού αναπτύσσουν γνωστικές λειτουργίες οι οποίες μένουν αναξιοποίητες όσο υπάρχει το υπερβολικό άγχος. Το να σκέφτεται κανείς συνέχεια τον εξαντλεί, δεν τον κάνει πιο έξυπνο. Αυτό γίνεται η αιτία να σπαταλιούνται μάταια αυτοί οι πόροι στοχεύοντας συνεχώς μόνο στο ίδιο το πρόβλημα στρέφοντας όλη την προσοχή του ανθρώπου προς τα εκεί.

Παρόλο που αναπτύσσονται ικανότητες στις κρίσεις πανικού, η συνολική γνωστική λειτουργία του ανθρώπου που υποφέρει από την οποιαδήποτε νεύρωση (=ψυχική σύγκρουση μεταξύ του θέλω και του πρέπει) μειώνεται. Αυτό είναι λογικό γιατί αυτές οι ικανότητες αναλώνονται μόνο για φαντασιακά σενάρια και φανταστικούς κινδύνους προς αποφυγή.

Αυτή η γνωστική έκπτωση που προκαλεί η ενδοψυχική σύγκρουση σε σχέση με τον γενικό πληθυσμό αποδεικνύεται από το τεστ προσωπικότητας Rorschach .

Μετά το πέρας ψυχοθεραπείας βλέπουμε την μεγάλη πρόοδο που έχει ο άνθρωπος στην επίλυση άλλης φύσης προβλημάτων, στην ανάπτυξη της φαντασίας και της δημιουργικότητας αλλά και στο ίδια τα αποτελέσματα του συγκεκριμένου ψυχομετρικού εργαλείου που εξετάζει, ανάμεσα σε άλλα, και ποιοτικές διαστάσεις της γνωστικής λειτουργίας.

Έτσι, μετά την θεραπεία, θα λέγαμε ότι ο άνθρωπος διανοητικά ανθίζει.

Αυτές οι ικανότητες που αναπτύχθηκαν κατά την διάρκεια της αγχώδους διαταραχής και που σπαταλήθηκαν άδικα ως εκείνη την στιγμή, αρχίζουν να μπαίνουν σε εφαρμογή προς όφελος της ζωής, η οποία γίνεται όλο και πιο δημιουργική.

Σε αυτό βοηθά πολύ η ψυχική ωρίμανση που επιφέρει η ψυχοθεραπευτική πράξη.

Η εσωτερική ησυχία, η οποία επέρχεται με την θεραπεία, είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την ανάδυση της δημιουργικής σκέψης, της επινοητικότητας και της φαντασίας. Η μη συνεχής ανάγκη για έλεγχο απελευθερώνει το σώμα και το νου και ο άνθρωπος μπορεί να έρχεται σε επαφή με νέες ιδέες αλλά και με τον τρόπο που μπορεί να τις υλοποιήσει. Η επικοινωνία με τους άλλους εμπλουτίζεται κι αυτή και βελτιώνονται οι διαπροσωπικές σχέσεις.

Μία άλλη παράμετρος που βοηθά και είναι εξίσου σημαντική, είναι ότι η χαρά παύει να είναι ενοχοποιημένη, κάτι που συχνά συμβαίνει στις νευρώσεις, και εισέρχεται στην καθημερινότητα, συμβάλλοντας έτσι στην δημιουργικότητα μέσα στο σπίτι, στην δουλειά και σε κάθε δραστηριότητα με την οποία καταπιάνεται το άτομο.

Το θέλω και το πρέπει παύουν να είναι ανταγωνιστικά και ακόμη κι αν δεν ταυτιστούν, σίγουρα βρίσκουν νέες ισορροπίες που δεν προκαλούν εσωτερική σύγκρουση και ψυχοδιανοητική σπατάλη.

Τετάρτη, 26 Απριλίου 2017

Μία μικρή έρευνα και κάποια συμπεράσματα για τις κρίσεις πανικού



Η έρευνα αυτή πραγματοποιήθηκε στο διαδίκτυο, στα πλαίσια μίας ομάδας που έχω δημιουργήσει για ανθρώπους που πάσχουν από κρίσεις πανικού, σύμπτωμα αγχώδους διαταραχής.

Η ομάδα λέγεται "Αντιμετώπιση κρίσεων πανικού σε τρεις μήνες χωρίς φάρμακα" και θα την βρείτε στο facebook όσοι ενδιαφέρεστε.

Η έρευνα διεξήχθη λοιπόν στα πλαίσια αυτής της ομάδας από 21 Μαρτίου ως 26 Απριλίου 2017.

Απάντησαν 33 άνθρωποι-μέλη της σελίδας. Το δείγμα είναι μικρό, ωστόσο μπορούμε να έχουμε κάποιες ενδείξεις σχετικά με το πρόβλημα των κρίσεων πανικού.

Αποτελέσματα


  • Όσοι απάντησαν έχουν σήμερα (52%)  ή είχαν κρίσεις πανικού στο παρελθόν (45%), ενώ υπάρχει κι ένα άτομο που δεν γνωρίζει αν τα συμπτώματα που είχε ανήκουν στην διαταραχή πανικού.
Οι κρίσεις των περισσοτέρων (55%) εμφανίζονται για πρώτη φορά στην δεκαετία της ζωής τους από 20 ως 30 ετών. Πρόκειται για την ηλικία που κάποιος καλείται να ενηλικιωθεί, αναλαμβάνει περισσότερες ευθύνες, το περιβάλλον πιέζει για επαγγελματική και οικογενειακή αποκατάσταση. Είναι μία δεκαετία με αλλαγές στην ζωή, μετακομίσεις, γάμους, γεννήσεις, σπουδές, έναρξη επαγγέλματος. Μία δεκαετία που ο άνθρωπος βγαίνει πραγματικά στον κόσμο και καλείται να πατήσει στα πόδια του.

Δεν είναι μικρό και το ποσοστό του 28% των ανθρώπων που εμφάνισαν την πρώτη κρίση πανικού στην δεκαετία 30-40 ετών. Ωστόσο, και σε αυτή την περίπτωση μπορούμε να πούμε ότι οι υποχρεώσεις είναι αυξημένες και ο άνθρωπος καλείται να ανταπεξέλθει σε μία σειρά πρωτόγνωρων καθηκόντων (πχ. η μητρότητα). Αλλαγές στο εργασιακό περιβάλλον, οικονομικά προβλήματα λόγω της κρίσης, ασθένειες των γονέων, αυξημένες υποχρεώσεις στην οικογένεια φαίνεται να επιδρούν καθοριστικά στην ανάπτυξη του άγχους. 

Το ποσοστό 18% των ανθρώπων που εμφάνισαν κρίσεις πανικού πριν τα 20 θα λέγαμε ότι   αναφέρεται σε ανθρώπους που αναγκάστηκαν από τις συνθήκες να αναλάβουν μεγαλύτερο βάρος από αυτό που άντεχαν σε μία ηλικία που ακόμη δεν ήταν έτοιμοι ή πρόκειται για μετατραυματικό σοκ (χρειάζεται όμως μεγαλύτερης ωστόσο διερεύνησης για να έχουμε ασφαλή εικόνα).
  • Το 76% υποφέρει από κρίσεις πανικού συχνά (τουλάχιστον μία φορά την εβδομάδα) ενώ το 36% έχουν καθημερινές κρίσεις.
Με τέτοια συχνότητα είναι αναμενόμενη η απάντηση ότι οι κρίσεις πανικού διαταράσσουν απόλυτα την ζωή και την λειτουργικότητα (σε ποσοστό 64%) ή ασκούν μεγάλη αρνητική επίδραση (36%)
Όλοι δηλαδή οι ερωτηθέντες παραδέχονται ότι η διαταραχή άγχους με κρίσεις πανικού είναι καταστροφική για την καθημερινότητα, τις σχέσεις και την λειτουργικότητά τους. 

Λογικό λοιπόν και το εύρημα ότι το 70% των ερωτηθέντων αναζήτησαν θεραπευτική αντιμετώπιση
Ωστόσο αίσθηση κάνει και το καθόλου χαμηλό ποσοστό του 30% οι οποίοι δεν το έκαναν παρόλο που η ζωή τους έχει διαταραχθεί σοβαρά από αυτό το πρόβλημα. 

Αυτοί που δεν αναζήτησαν καμία θεραπευτική βοήθεια το έκαναν επειδή δεν μπορούν να υποστηρίξουν μία θεραπεία (37%) αλλά οι μισοί ή προτιμούν να το λύσουν μόνοι τους (25%) ή δεν πιστεύουν ότι μπορούν να βοηθηθούν στο πρόβλημα τους (25%). 

Πρέπει να συμπεριληφθεί ότι από τους ερωτηθέντες είναι πολλοί αυτοί που βρίσκονται σήμερα σε μία θεραπεία εν εξελίξει. 

Σχετικά με την θεραπεία που οι άνθρωποι αυτοί αναζήτησαν...

Το 36% κατέφυγε μόνο σε φαρμακευτική αγωγή
Το 24% μόνο σε ψυχοθεραπεία
και το 36% προτίμησε τον συνδυασμό ψυχοθεραπείας και φαρμακευτικής αγωγής. 

Αίσθηση προκαλεί το 10% που επιλέγει την ομοιοπαθητική κι εναλλακτικούς τρόπους θεραπείας, αλλά και την εκκλησία.


Από αυτούς που αναζήτησαν θεραπεία (ψυχοθεραπεία ή/και φαρμακευτική αγωγή), το 87% είδε βελτίωση ή πλήρη θεραπεία. Από αυτούς μόνο το 13%  είχε πρόσκαιρη βελτίωση και μετά ξαναήρθαν οι κρίσεις, το 17% απάντησε ότι οι κρίσεις σταμάτησαν τελείως, ενώ το 57% απάντησε ότι σημειώθηκε σημαντική μείωση των κρίσεων πανικού. 

Πλήρως απαλλάχθηκαν πλήρως χωρίς υποτροπές πέντε άνθρωποι (ποσοστό 17%). 

Ένας μόνο με φαρμακευτική αγωγή
Τρεις με ψυχοθεραπεία
Ένας με συνδυασμό φαρμακευτικής αγωγής και ψυχοθεραπείας


Παρεμβάσεις χωρίς αποτέλεσμα ή που υποτροπίασαν: 

δύο που λαμβάνουν φαρμακευτική αγωγή
ένας με φαρμακευτική αγωγή και ψυχοθεραπεία.

Από αυτούς που δεν ακολουθούν καμία θεραπεία (45%) το κάνουν γιατί:

α) δεν πιστεύουν ότι μπορούν να βοηθηθούν (25%)
β) δεν μπορούν να το υποστηρίξουν οικονομικά (40%)
γ) θέλουν να το αντιμετωπίσουν μόνοι τους (25%)
δ) δεν γνωρίζουν τον τρόπο, ούτε αν πρόκειται για κρίσεις πανικού (10%)

Από αυτούς που δεν ακολουθούν καμία θεραπευτική οδό: 

το 71% συνεχίζει να υποφέρει μέσα στον χρόνο
το 19% βρήκε τρόπο αντιμετώπισης 

Συμπερασματικά θα λέγαμε ότι όσοι αποφασίζουν να ζητήσουν επαγγελματική βοήθεια έχουν κατά 87% θετικά αποτελέσματα (βελτίωση ή πλήρη απαλλαγή των κρίσεων πανικού) και η ζωή τους βελτιώνεται, ενώ η ψυχοθεραπεία φαίνεται να είναι περισσότερο αποτελεσματική από την φαρμακευτική αγωγή για την πλήρη εξάλειψη των συμπτωμάτων.

Ένα άλλο στοιχείο που φαίνεται από την μικρή αυτή έρευνα είναι ότι πολλοί από αυτούς που επιλέγουν μία ψυχοθεραπεία δεν γνωρίζουν τι είδους ψυχοθεραπεία είναι. Είναι απαραίτητο οι άνθρωποι να ζητούν να μάθουν περισσότερα για την προέλευση του ειδικού, αλλά και για την ψυχοθεραπευτική μέθοδο που χρησιμοποιεί. Είναι καλό ο άνθρωπος που αποφασίζει να μπει σε μία θεραπευτική συνθήκη να γνωρίζει καλά το πλαίσιο που του προτείνεται. 

Τετάρτη, 5 Απριλίου 2017

Συμπεριφορές γονέων που βοηθούν ή παρεμποδίζουν την ανάπτυξη των εφήβων

(Από την ομιλία μου στα εκπαιδευτήρια Κωστέα-Γείτονα σε γονείς, στην ημερίδα που διοργάνωσε ο Σύλλογος Γονέων και Κηδεμόνων του σχολείου το Σάββατο 1 Απριλίου 2017).

 
Έργο της Κάτιας Βαρβάκη
Το παιδί μεγαλώνει. Αλλάζει. Αρχίζουν και φαίνονται τα φτερά του και ετοιμάζεται για την μεγάλη πτήση! Τι νοιώθουμε γιαυτό; Τι κάνουμε για να το βοηθήσουμε;

Θα λέγαμε ότι για κάθε ηλικία στην ζωή των παιδιών απαιτείται μία συγκεκριμένη στάση από τους γονείς. Μία στάση που φαίνεται να αποτελεί κλειδί στην σχέση με το παιδί. Στην εφηβεία αυτό που απαιτείται λοιπόν πρωτίστως είναι η κατανόηση.

Τι σημαίνει κατανόηση
Κατανόηση σημαίνει ότι ο γονιός αντιλαμβάνεται την δυσκολία του εφήβου να υπάρχει σε αυτή την αναπτυξιακή φάση. Το σώμα αλλάζει, η ταυτότητα δομείται, η σεξουαλικότητα αρχίζει, η ανάγκη για αυτονόμηση και για έξοδο προς τον έξω κόσμο εμφανίζεται. Ταυτόχρονα ο έφηβος είναι ένας σκληρά εργαζόμενος. Οι σχολικές απαιτήσεις, αλλά και οι κοινωνικές απαιτήσεις του περιβάλλοντος είναι τεράστιες.
Έχω πει πολλές φορές ότι σήμερα, στην Ελλάδα, δεν υπάρχουν πια οργανωμένες διαβατήριες τελετές για να βοηθηθούν οι έφηβοι να περάσουν αυτό το δύσκολο στάδιο.
Σε αυτό το σημείο, τόσο οι κοινωνίες όσο και τα ίδια τα παιδιά βρίσκουν υποκατάστατα. Ένα τέτοιο υποκατάστατο περάσματος από την εφηβεία προς την ενηλικίωση είναι οι πανελλήνιες εξετάσεις αλλά και η προετοιμασία προς αυτές. Ωστόσο, οι φοιτητές συνήθως διατηρούν την σχέση οικονομικής εξάρτησης από το σπίτι τους, δεν είναι ακόμη σε θέση να σταθούν στα δικά τους πόδια, οπότε πρόκειται για μία κατάσταση που μάλλον προεκτείνει την εφηβεία παρά βοηθά στο πέρασμα προς την ωριμότητα.
Το σώμα του εφήβου αλλάζει με τρόπο δραματικό και μερικές φορές αφόρητο. Οι ορμές που εμφανίζονται στην εφηβεία, η ορμονική αφύπνιση είναι πρωτόγνωρη, έντονη και εξαιρετικά ανησυχητική για τον έφηβο αλλά ενίοτε και για τους γονείς του.
Η κατανόηση λοιπόν έρχεται να προσφέρει ένα ασφαλές πλαίσιο στον έφηβο ο οποίος πραγματικά βρίσκεται σε μία υπερχείλιση αλλά και σε μία ασάφεια ως προς το ποιος είναι.
Οποιαδήποτε αλλαγή σε επίπεδο σωματικό, είτε είναι κάτι φυσικό, όπως το μεγάλωμα, η εγκυμοσύνη κλπ είτε προέρχεται από μία ασθένεια, ένα ατύχημα, μία πλαστική εγχείρηση επιφέρει μεγάλες επιδράσεις στον ψυχισμό.
Για τον λόγο αυτό είναι κατά την γνώμη μου πολύ σημαντικό να καταλάβει πρώτα ο γονιός τι σημαίνει εφηβεία (αν και ο ίδιος έχει ήδη το βίωμα από την δική του εφηβεία-αλλά το θέμα είναι πώς την βίωσε κι αν την έχει ξεπεράσει…) προκειμένου να είναι σε θέση να προσφέρει αυτό το πλαίσιο υποστήριξης στο παιδί του.

Προσδοκίες γονιών
Κάθε γονιός έχει ένα όνειρο για το παιδί του. Ένα προγραμματισμένο σενάριο το οποίο επιθυμεί να ενεργοποιήσει το παιδί του, κρίνοντας πως αυτό είναι το καλύτερο.
Αν σας ρωτήσω να απαντήσετε με μία λέξη τι επιθυμείτε για το παιδί σας τι θα ήταν αυτό;
Ο έφηβος έχει δύο δρόμους πια. Είτε να ακολουθήσει συμμορφούμενος το γονικό σχέδιο, ή να αντιδράσει σε αυτό.
Ο έφηβος δεν έχει ακόμη δική του φωνή, γιατί δεν έχει ακόμη ολοκληρωμένη ταυτότητα. Θα μου πείτε κλείνει ποτέ η ταυτότητα; Όχι, είναι διαρκώς σε μία κίνηση. Ωστόσο η βάση του ποιος είμαι, τι αρχές έχω, τι πιστεύω κλπ βρίσκεται στην εφηβεία. Εδώ οι απόψεις του εφήβου μπορεί να διαφέρουν πολύ από αυτές του γονιού. Και το ζήτημα είναι τι κάνει κανείς με την διαφωνία. Ας μην αναφερθούμε σε διαφορετικούς τύπους γονέων αλλά ας επικεντρωθούμε στο ότι ο γονιός πρέπει να αποδεχτεί την διαφορετικότητα του παιδιού του, αν το αγαπάει πραγματικά. Γιατί δεν είναι σίγουρο ότι όλοι οι γονείς αγαπούμε τα παιδιά μας. Αυτό που σίγουρα κάνουμε είναι ότι λειτουργούμε με βάση το τι μάθαμε από τους δικούς μας γονείς. Κάνουμε το ίδιο που έκαναν κι αυτοί ή το αντίθετο (εδώ εξαιρούνται όσοι αποφάσισαν να σπάσουν μία δυσλειτουργική αλυσίδα κάνοντας ψυχοθεραπεία).

Αποδοχή της ετερότητας
Μέχρι τώρα λίγο πολύ τα παιδιά ήταν του χεριού μας. Αυτό είναι και το δράμα αλλά ταυτόχρονα και το δώρο της παιδικής ηλικίας. Δράμα αν το οικογενειακό περιβάλλον είναι δυσλειτουργικό για το παιδί και δώρο αν το παιδί μεγαλώνει σε ένα περιβάλλον καλό για την ανάπτυξη του και βιώνει αυτό που όλοι χάνουμε αργότερα, την ανεμελιά.
Μεγαλώνοντας το παιδί και καθώς βρίσκεται στην εφηβεία, όπως είπαμε διαμορφώνει ταυτότητα. Σμιλεύεται όλο και περισσότερο η ταυτότητά του. Ιδανικά λοιπόν πάντα μιλώντας, ο γονιός πρέπει να αποδεχθεί πλήρως την προσωπικότητα του παιδιού. Αγάπη σημαίνει ανάμεσα σε άλλα και αποδοχή.

Αποδοχή της προσωπικότητας δεν σημαίνει και αποδοχή όλων των πράξεων
Σε αυτό το σημείο πολλοί γονείς μπερδεύονται. Όμως πολύ ξεκάθαρα αποδοχή της προσωπικότητας του παιδιού δεν σημαίνει και αποδοχή όλων των πράξεων που κάνει. Αν κάνει πράγματα που δεν είναι ωφέλιμα για τον εαυτό του ή θέτει σε κίνδυνο άλλους, τότε είναι φυσικό να μην γίνονται αποδεκτά από τους γονείς.
Οι περισσότεροι έφηβοι από τα 11-12 αρχίζουν να μιλούν άσχημα δοκιμάζοντας και τα όρια των γονιών. Πρέπει να γίνει σαφές ότι αν κάποιος έχει νεύρα δεν έχει δικαίωμα να είναι επιθετικός. Έτσι, 
αποδεχόμαστε την προσωπικότητα αλλά όχι και κάποιες πράξεις που εκφράζουν μη σεβασμό προς τον εαυτό του ή προς το περιβάλλον του.

O γονιός πρέπει να έχει κύρος
Τι σημαίνει αυτό… Το κύρος του γονιού δεν σημαίνει ότι πρέπει να έχει απόσταση από το παιδί του ή να επιτείνει την εξουσία του προς το παιδί του.
Το κύρος του γονιού σημαίνει ότι ο ίδιος σέβεται τον εαυτό του και δεν κάνει πράξεις που θέτουν σε κίνδυνο την αξιοπρέπεια του στα μάτια του εφήβου. Τέτοιες για παράδειγμα μπορεί να είναι πράξεις παρακολούθησης των εφήβων, αλλά και θέματα που έχουν να κάνουν με άλλες συμπεριφορές του γονιού, συμπεριφορές που αποτρέπουν τον έφηβο να ζητήσει βοήθεια αν την χρειάζεται, ή να νοιώσει ότι μπορεί να στηριχθεί στον γονιό του.

Ο έφηβος μας χρειάζεται ακόμη!
Καθώς αυξάνονται οι ικανότητες των παιδιών καθώς μεγαλώνουν, τα εμπιστευόμαστε όλο και περισσότερο και αυτό είναι πολύ όμορφο και χρήσιμο και για την αυτονόμησή τους. Ωστόσο, τα παιδιά ακόμη μας χρειάζονται κι όχι μόνο για να τα στηρίζουμε οικονομικά. Χρειάζονται την παρουσία μας  (η οποία μπορεί να είναι μία ώρα την ημέρα, αν εργαζόμαστε,  αλλά να είναι ουσιαστική κι όχι μόνο διακπεραιωτική). Χρειάζονται το ενδιαφέρον μας και την καθοδήγησή μας, όχι με τρόπο επιβλητικό αλλά προτεινόμενο.

Άλλο αυστηρότητα κι άλλο αυταρχισμός.
Η αυστηρότητα σημαίνει καλή τήρηση των ορίων, συνέπεια και επιφέρει εμπιστοσύνη ανάμεσα στους ανθρώπους. Αντίθετα, ο αυταρχισμός φέρει αντίδραση και αγριεύει τους εφήβους κι όχι μόνο!

Δεν μπαίνουμε σε παιχνίδια δύναμης και ανταγωνισμού με τον έφηβο. 
Ο έφηβος όπως είπαμε ήδη προσπαθεί να βρει το ποιος είναι. Δομεί την ταυτότητα του. Για να το καταφέρει αυτό, μέσα στις στρατηγικές της αυτονόμησής του είναι η μετακίνησή του από την συμμόρφωση στην αντίδραση. Αυτό είναι το πρώτο βήμα που θα τον βοηθήσει να βρει την δική του φωνή αν δεν εγκλωβιστεί σε αυτό το σχήμα από λάθη του περιβάλλοντος. Το βασικότερο λάθος είναι να κοντραριστεί ο έφηβος.  Δεν πρέπει να παίξουμε το παιχνίδι δύναμης που μας προτείνει. Δυνατός δεν είναι αυτός που τσιμπά και αντιδρά με τον ίδιο τρόπο που ο άλλος του προτείνει, αλλά απαντά με νηφαλιότητα. Τα παιχνίδια δύναμης, ιδιαίτερα μεταξύ του εφήβου και του γονιού του ίδιου φύλου με αυτόν είναι δυστυχώς αρκετά συχνά και έχουν να κάνουν με πολλές αιτίες ανάλογα με την προσωπική ιστορία του γονιού. Πολλές είναι οι βλαβερές συνέπειες μίας τέτοιας στάσης του γονιού, ο οποίος ανάμεσα σε άλλα χάνει και το κύρος του στα μάτια του παιδιού του.

Ο έφηβος συχνά προκαλεί
Η πρόκληση έρχεται με διάφορους τρόπους, εμφάνιση, γλώσσα, αργκό, τατουάζ και τρύπημα του δέρματος (piercing) κ.ά.
Τι κάνουμε….
Πρόκειται για έναν τρόπο επικοινωνίας του εφήβου να τραβήξει την προσοχή του γονιού και του λέει κάτι μέσα από μία δράση, μέσα από την εκδραμάτιση-όπως λέμε και οι ψυχολόγοι.
Είναι μία ευκαιρία να επικοινωνήσουμε. Πρέπει να καταλάβουμε τι μας λέει χωρίς να μιλάει. Μήπως παραείμαστε απορροφημένοι με την δουλειά και αισθάνεται παραμελημένος; Μήπως παραασχολούμαστε με τους τσακωμούς με τον/την σύντροφο και κραυγάζει μέσα από την συμπεριφορά του να αλλάξουμε κάτι;
Και δω είναι πολλοί οι λόγοι. Πρέπει να είμαστε όμως όλοι οι γονείς σε εγρήγορση όταν δούμε τέτοιες συμπεριφορές και να ζητήσουμε βοήθεια από ειδικούς, γιατί όσο δεν αντιμετωπίζεται και δεν καταλαβαίνουμε το νόημα τέτοιων ομιλούντων με αυτόν τον τρόπο πράξεων, τόσο αυτές θα γίνονται όλο και πιο μεγάλες, θεαματικές ώσπου ο γονιός να πάρει το μήνυμα ότι ο έφηβος κάτι του ζητάει.

Δεν κρίνουμε τους φίλους του και τους συντρόφους του
Λέμε την γνώμη μας μόνο αν μας ζητηθεί. Αν δεν εγκρίνουμε την παρέα του παιδιού μας είναι μία μορφή απόρριψης του ίδιου του παιδιού μας. Αν δούμε ότι η παρέα του είναι επικίνδυνη (ναρκωτικά, παραβατικότητα κλπ) δεν πρέπει να δώσουμε την ευθύνη έξω, αλλά να δούμε τι συμβαίνει με το δικό μας το παιδί που ελκύεται από μία τέτοια παρέα και να ζητήσουμε άμεσα βοήθεια από ειδικό. Γενικά να θυμάστε ότι όμοιος ομοίω ζευγαρώνει. Το να πει κάποιος γονιός ότι παρασύρεται το παιδί του, κάνει κακό καθώς μειώνει την αυτοεκτίμηση του παιδιού του θεωρώντας το ανεύθυνο και ανόητο.

Ο γονιός δεν είναι φίλος!
Ως συνέχεια του προηγούμενου, ο γονιός δεν είναι φίλος με το παιδί του. Φαντάζομαι ότι το έχετε ακούσει από πολλούς ψυχολόγους που το λέμε παντού. Δεν είναι δυνατόν να μιλά ο γονιός στον έφηβο ή έφηβη για τα προσωπικά του ζητήματα, σα να ήταν ο/η αγαπημένος/η φίλος/η του. Ειδικά όταν πρόκειται για θέματα που αφορούν την σχέση με τον/την σύζυγο και επίσης γονέα του παιδιού, τέτοιες εκμυστηρεύσεις παρεμποδίζουν σοβαρά την αυτονόμηση του εφήβου και την καλή του πορεία. 
Ο γονιός δεν πρέπει να ξέρει τα πάντα για το παιδί του. Στην πραγματικότητα πρέπει να αποδεχτεί ότι μάλλον θα είναι αυτός που θα ξέρει τα λιγότερα γιαυτό.
Είναι διαφορετικό το να είναι κάποιος φίλος από το να έχει φιλική συμπεριφορά και να είναι ανοιχτός να δεχθεί το αίτημα του παιδιού του για βοήθεια.

Πότε ο γονιός εμπλέκεται…
 α) όταν το παιδί του τον εμπλέκει. Αν για παράδειγμα σας ανοίξει ένα θέμα το παιδί για κάτι που το απασχολεί (ό,τι κι αν είναι αυτό) τότε σας εμπλέκει. Ζητά την εμπλοκή σας. Ζητά με τρόπο όχι πάντα συνειδητό, να του πείτε την γνώμη σας ή να κάνετε κάτι για αυτό.  Αυτό μπορείτε να του το πείτε όταν με εκνευρισμό γυρίσει να σας πει: «Δεν ζήτησα την γνώμη σου». Δεν είστε τοίχος. Δεν είστε χωρίς αισθήματα. Από την στιγμή που σας λέει κάτι τότε μπορείτε να πάρετε θέση σε αυτό.
Β) όταν παραβιάζονται κανόνες οι οποίοι έχουν συμφωνηθεί από πριν. Υπάρχουν δύο τύποι κανόνων. Αυτοί που προκύπτουν από συμφωνία μεταξύ των μερών και αυτοί που επιβάλλονται. Οι δεύτεροι είναι δυσκολότερο να ακολουθηθούν. Ωστόσο, μερικές φορές πρέπει να λειτουργούμε μέσα σε πλαίσια τόσο στα οποία συμφωνούμε όσο και σε άλλα που είναι δοσμένα και η σφαίρα της επιρροής μας είναι μικρή (κι όχι ανύπαρκτη ωστόσο).
Γ) όταν το παιδί κινδυνεύει ή αποτελεί κίνδυνο προς τους άλλους
Δ) όταν βλέπουμε μία μεγάλη αλλαγή και εμφάνιση διάφορων ανησυχητικών συμπεριφορών.

Αποδοχή του μεγαλώματος και του εκθρονισμού σας
Ναι, δεν είναι πια το κοριτσάκι ή το αγοράκι σας ο/η έφηβος. Αποδεχτείτε:
α) δεν σας θαυμάζει πια όπως παλιά. Την θέση σας παίρνουν άλλοι άνθρωποι, η παρέα των συνομήλικων, η κολλητή φίλη, ένας καθηγητής στο σχολείο. Ο έφηβος διαφοροποιείται από εσάς οδεύοντας προς την ενηλικίωση και το πρώτο πράγμα που πρέπει να κάνει είναι να αποδεχτεί ότι ο γονιός του δεν είναι θεός. Δεν τα ξέρει όλα, κάνει και λάθη, έχει αδυναμίες. Θα επιστρέψει στα τριάντα για να σας δώσει την εκτίμησή του. Ως τότε πρέπει να δει αν πράγματι την αξίζετε.
Β) την έναρξη της σεξουαλικότητας του
Πολύ σημαντικό σημείο αυτό για τον γονιό που ανάλογα με το πώς βιώνει ο ίδιος την δική του σεξουαλικότητα αλλά και το πώς μεγάλωσε καθορίζονται η στάση και τα συναισθήματά του απέναντι σε αυτή την μεταμόρφωση του παιδιού του. Είναι ο βασικότερος διαμορφωτής της σεξουαλικής ζωής του παιδιού. Αν αισθάνεται ότι δυσκολεύεται, καλό είναι να συζητήσει την δυσκολία του με έναν ειδικό.

Σεβασμός στην ιδιωτικότητα του παιδιού
Ο έφηβος περισσότερο από ποτέ, χρειάζεται ιδιωτικότητα. Αυτή πρέπει να γίνεται σεβαστή απόλυτα από τον γονιό. Πρέπει να χτυπάμε την πόρτα στο δωμάτιο του εφήβου. Απαγορεύεται να ψάχνουμε τα πράγματά του στα κρυφά. Χρειάζεται να νοιώθει ότι ο χώρος του είναι ασφαλής. Το ίδιο και η σχέση μας μαζί του, δεν πρέπει να έχει καταναγκαστικά στοιχεία να μας λέει τα πάντα. Ας μας πει ό,τι αυτό θέλει. Έτσι κι αλλιώς δεν μπορούμε να ελέγξουμε τα πάντα. Το μόνο που πρέπει να ελέγξουμε είναι ο δικός μας φόβος απέναντι στην διαφοροποίηση του εφήβου.

Προστασία
Ο έφηβος δεν είναι ακόμη ενήλικας, αλλά ούτε και παιδί. Η έννοια της προστασίας αλλάζει, φυσικά και πρέπει να υπάρχει αλλά με μέτρο. Ας πούμε μέσα στα πλαίσια της προστασίας είναι και να του μιλήσουμε για την σεξουαλικότητα, για την εγκυμοσύνη, για την προφύλαξη στο σεξ για αποφυγή ανεπιθύμητων και βλαβερών συνεπειών. Προστασία χρειάζεται επίσης όταν μας ζητήσει βοήθεια, πολλές φορές όχι άμεσα. (Να ξέρετε ότι όταν κάποιος ζητά σημαίνει ότι έχει και υψηλή αυτοεκτίμηση. Έφηβοι με χαμηλή αυτοεκτίμηση, αλλά και ενήλικες, δεν ζητούν).
Όπως και στην παιδική ηλικία, πόσο μάλλον τώρα, η υπερπροστασία είναι εξίσου, ή ίσως και περισσότερο βλαβερή από την παραμέληση. Με μέτρο λοιπόν και δίνουμε βοήθεια όταν μας ζητιέται.

Όρια
Απαραίτητα τόσο στον έφηβο όσο και σε όλους. Τα όρια ωστόσο αλλάζουν καθώς μεγαλώνουν τα παιδιά. Απαγορεύσεις που ίσχυαν παλαιότερα παύουν να υπάρχουν. Ωστόσο κάθε χαλάρωση ή μεταρρύθμιση των ορίων πρέπει να συνοδεύεται από χειροπιαστά επιτεύγματα ωρίμανσης. Έτσι, βοηθάτε πραγματικά τα παιδιά να ωριμάσουν και να αυτονομηθούν.
Τέλος, δεν μπορεί να βάλει όρια ένας γονιός που έχει ο ίδιος δυσκολία να οριοθετήσει τον εαυτό του. Σε αυτή την περίπτωση χρειάζεται βοήθεια από ειδικό.

Το παιδί είναι παιδί σας κι όχι γονιός σας.
Πολλά παιδιά αναγκάζονται να ωριμάσουν πριν της ώρας τους γιατί οι γονείς δεν είναι αρκετά ώριμοι οι ίδιοι, ή μπορεί να αντιμετωπίζουν μία σοβαρή δυσκολία (πχ. Μία ψυχική ασθένεια). Είναι μεγάλο βάρος για τον έφηβο που προσπαθεί να βρει ποιος είναι (ταυτότητα) αλλά και να περάσει την δοκιμασία του σχολείου που όλο και περισσότερο γίνεται απαιτητικό ενόψει εξετάσεων.

Αποφυγή σύγκρισης 
Αποφύγετε την καλλιέργεια ανταγωνισμού με τους συμμαθητές ή τα αδέρφια. Αφενός θα είναι πιο ευτυχισμένος, αφού δεν δηλητηριάζονται οι σημαντικές σχέσεις του με σύγκριση, αφετέρου θα μπορέσει να είναι δημιουργικός αν στραφεί προς τα δικά του ταλέντα και κλίσεις. Έτσι κι αλλιώς κανείς δεν γλυτώνει από την κοινωνική σύγκριση. Ας μην την μεγενθύνουμε κι άλλο.  

Το σχολείο είναι δική του δουλειά.
Kάτι που θα πρέπει να έχει κατακτηθεί ήδη από νωρίτερα. Είναι σημαντικό το παιδί να αντιλαμβάνεται ότι αυτός είναι ο ρόλος του σήμερα, και ότι καλείται να είναι πρωταγωνιστής. Δικό του πρέπει να είναι και το μπράβο αλλά και η αποτυχία στην σχολική επίδοση κι όχι να μοιράζεται με τους γονείς του. Το διάβασμα στο σπίτι με τους γονείς αποτελεί συνήθως δείγμα εξάρτησης από πλευράς του γονέα που κάθεται μαζί με το παιδί και δυστυχώς δεν το βοηθά να αυτονομηθεί και να προοδεύσει.

Ανάληψη ευθυνών
Σε μία παλαιότερη έρευνα σε μεγάλο δείγμα που έγινε για λογαριασμό της εταιρείας P&G είχε φανεί ότι αυτό που οι σημερινοί ενήλικες θεωρούν ως το σημαντικότερο πράγμα που πήραν από τους γονείς τους είναι ό,τι αυτοί τους έμαθαν που βοηθούσε στην αυτονόμησή τους. Ό,τι δηλαδή είχε να κάνει με ανάληψη ευθυνών, μικρών καθημερινών δουλειών (όπως το να φτιάχνει το δωμάτιο του, να πλένει ένα εσώρουχο, να μαθαίνει να μαγειρεύει κάποια λίγα φαγητά κλπ). Αυτά είναι που τους βοήθησαν αργότερα όταν έγιναν φοιτητές ή άνοιξαν το δικό τους σπίτι να μην πελαγώσουν και να τα καταφέρουν καλύτερα στην καθημερινότητά τους.
Προσοχή όμως, δεν δίνουμε στα παιδιά βάρη που δεν τους αναλογούν, όπως είναι οι δυσκολίες των γονιών στις διαπροσωπικές σχέσεις κλπ.

Ενοχή
Η ενοχή είναι το πιο άχρηστο συναίσθημα καθώς μόνο κακό μπορεί να φέρει. Η ενοχή πρέπει να αποφεύγεται τόσο από πλευράς του γονιού, καθώς κανείς δεν είναι αλάθητος, όσο και ως στρατηγική χειραγώγησης του παιδιού του.
Η ενοχή μαζί με την ντροπή και τον φόβο, είναι τα δύο συναισθήματα που καταστέλλουν την δράση. Το χειρότερο είναι ότι δένουν τον άλλον σε μία σχέση εξάρτησης, στην οποία μεν ασφυκτιά αλλά παραμένει καταναγκαστικά. Δε νομίζω ότι χρειάζεται κανείς τέτοιες σχέσεις με τα παιδιά του.

Δεν χαρακτηρίζουμε με επίθετα και δεν κρίνουμε
Κανέναν αλλά ειδικά τους εφήβους που χτίζουν ταυτότητα. Αρνητικοί χαρακτηρισμοί όπως : «Βλάκα, αναίσθητε, τεμπέλη κλπ» βιώνονται τραυματικά από τα παιδιά και τα σημαδεύουν. Σίγουρα χαλούν και την σχέση με τον γονιό. Από την άλλη μειώνουν σοβαρά την αυτοεκτίμηση του εφήβου και δημιουργούν ψυχικά μπλοκαρίσματα σοβαρά στην εξέλιξή του.

Η θυσία του γονιού όταν λέγεται αποτελεί παθητική επιθετικότητα
Θυσία χωρίς θυματοποίηση δεν υπάρχει. Και θυματοποίηση χωρίς θύτη και θύμα επίσης δεν υπάρχει. Αν λοιπόν ο γονιός λέει στο παιδί του ότι θυσιάστηκε για αυτό, είναι σαν να το βάζει στην θέση του θύτη. Δημιουργεί μεγάλη ψυχική ένταση στο παιδί και ενοχή. Στην πραγματικότητα όμως, μία τέτοια συμπεριφορά είναι μία μορφή παθητικής επιθετικότητας, που είναι υπόγεια, ασυνείδητη και εκφράζεται με ήπιο τρόπο.

Δεν ξεσπάμε τα νεύρα μας στα παιδιά
Κάτι που αφορά όλες τις ηλικίες και όλες τις σχέσεις. Ειδικά όμως οι έφηβοι εξαγριώνονται με αυτή την συμπεριφορά. Είναι απολύτως δυσλειτουργική και χαλά την σχέση του γονιού με το παιδί του.

Δεν κοροϊδεύουμε τις ιδιαιτερότητες της εφηβείας
Το μικροσκοπικό σπυράκι που ξεφύτρωσε  ή το μαλλί που δεν στρώνει και έχει χαλάσει για τα καλά την διάθεση του παιδιού μας δεν είναι λόγος κοροϊδίας από μεριάς μας. Ο έφηβος είναι ναρκισσιστικά πολύ ευάλωτος και χρειάζεται τον σεβασμό μας.

Δεν μιλάμε ποτέ άσχημα στα παιδιά μπροστά σε άλλους

Αλίμονο! Όχι μόνο τώρα που είναι στην εφηβεία, αλλά ποτέ. Δεν τα ντροπιάζουμε. Η ντροπή μένει ως στίγμα και την κουβαλά για πάντα. 

H ζωή δεν είναι μόνο ασπρόμαυρη
Ο έφηβος έχει την τάση να βλέπει τα πράγματα μέσα από ακραίες θέσεις. Συχνά μετακινείται ανάμεσα από πόλους, σα να ήταν χρωματισμένος ο κόσμος από άσπρο και μαύρο μόνο. Βοηθείστε τον να δει και τις άλλες αποχρώσεις.

Η ψυχική υγεία του γονιού
Ένας ισορροπημένος γονιός μπορεί να στηρίξει τον έφηβο και μπορεί να τον εμπνεύσει. Έτσι είναι απαραίτητο περισσότερο από ποτέ να φροντίσει την δική του ψυχική υγεία ο γονιός, αν υπάρχουν θέματα που τον απασχολούν, καθώς τα πάντα αντανακλώνται στα παιδιά και στα συμπτώματα που πιθανόν να εμφανίσουν ή ήδη εμφανίζουν.
Ανάμεσα σε άλλα ζητήματα είναι και το πώς βίωσε ο ίδιος ο γονιός την δική του εφηβεία. Αν έχει τραυματικές σχέσεις με τους γονείς του, τότε θα προσπαθήσει μάταια να αποφύγει να επαναλάβει τα ίδια λάθη. Ωστόσο, λέω μάταια, γιατί η ίδια προβληματική, η ίδια βάση της συμπεριφοράς παραμένει η ίδια αν δεν έχει πραγματικά δουλευτεί ψυχολογικά και ο γονιός είτε επαναλαμβάνει ακριβώς το ίδιο που έκαναν οι γονείς του, είτε κάνει το εκ διαμέτρου αντίθετο (αλλά όχι διαφορετικά!).
Οι σχέσεις του γονιού, ιδιαίτερα με τον σύντροφο/πατέρα ή μητέρα του παιδιού είναι πάρα πολύ σημαντική παράμετρος για τον/την έφηβο και την δική του ψυχική υγεία. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι γάμοι που δεν είναι καλοί πρέπει να διατηρούνται «για τα παιδιά». Αντιθέτως χρειάζεται να αισθάνεται ο έφηβος τον γονιό του ευτυχισμένο, ώστε να μπορεί να προβάλλει την δική του ευτυχία στο μέλλον.

Ευτυχισμένοι γονείς έχουν ευτυχισμένα παιδιά
Οφείλουμε την αναζήτηση της ευτυχίας τόσο για εμάς τους ίδιους όσο και για τα ίδια τα παιδιά μας. Ευτυχία δεν σημαίνει εγωιστική ενασχόληση με τις απολαύσεις, τον καταναλωτισμό και διαφυγές διαφόρων ειδών. Αλλά καλές σχέσεις με τους άλλους, χαρά από την εργασία που έχουμε, ευχαρίστηση με τις μικρές καθημερινές στιγμές. Ένας ευτυχισμένος γονιός είναι ένα καλό πρότυπο για τα παιδιά του. Αλλιώς σκεφτείτε τι αξία έχει η συμβουλή ενός γονιού που το παιδί του τον αντιλαμβάνεται δυστυχισμένο; Δεν θα έχει δίκιο να μην τον ακούσει και να ψάξει να βρει άλλον δρόμο; Το κακό σε αυτό είναι ότι στην καλύτερη περίπτωση θα κάνει μάλλον το αντίθετο από αυτό που κάνει ο γονιός (κάτι που μπορεί να είναι και προσδοκία του ίδιου του γονέα μερικές φορές). Στην πραγματικότητα όμως θα πρέπει να βρει έναν δικό του δρόμο, μία δική του φωνή.

Το συγνώμη είναι σωτήριο για το παιδί κι όχι μόνο
Δεν πέφτει το κύρος του γονιού όταν ζητά συγνώμη για μία δική του συμπεριφορά. Αντίθετα, η εκφορά του «συγνώμη» όταν συμβαίνει ειλικρινά, είναι μία πράξη που απαιτεί δύναμη. Πάντα ένα συγνώμη ανοίγει μία γέφυρα επικοινωνίας ενώ πάντα είναι θεραπευτικό ό,τι κι αν έχει προηγηθεί πριν. Αυτός που τραυματίζει είναι κι ο καλύτερος θεραπευτής με αυτόν τον τρόπο. Όμως προσοχή, το συγνώμη δεν πρέπει να μπει σαν συμπεριφορά χειριστικά αλλά μόνο αν το εννοεί ο γονιός. Αλλιώς θα ισχύει αυτό που λέει ο λαός «Από την στιγμή που βρέθηκε το συγνώμη, χάθηκε το φιλότιμο».

Καλός γονιός είναι ο αρκετά καλός κι όχι ο τέλειος

Ο τέλειος είναι τόσο τέλειος που δεν θέλει το παιδί να μεγαλώσει και να ανοίξει τα φτερά αφήνοντας τον. Ο ελλιπής δημιουργεί ναρκισσιστικά τραύματα στο παιδί. Μόνο ο αρκετά καλός γονιός (δείτε προηγούμενο άρθρο στο ιστολόγιο) επιτρέπει το μεγάλωμα στο παιδί του (κάτι για το οποίο είναι υποχρεωμένος από τον ρόλο του να πράξει).